Ay gözlemi nasıl yapılır?
- Saati sabitleyin. Her gün aynı saatte bakın; 20:00 ya da 21:00 çoğu okul ödevi için uygundur. Saati değiştirirseniz ayın yeri karşılaştırılamaz.
- Yeri sabitleyin. Hep aynı pencereden ya da balkondan bakın ve bir ağaç, bina ya da direği işaret olarak seçin. Ayın bu işarete göre her akşam doğuya kaydığını göreceksiniz.
- Yönü yazın. Çizelgedeki yön ve derece (ör. "güneydoğu, 25°") ayın ufuktan ne kadar yüksekte olduğunu gösterir. Kolunuzu uzatıp yumruğunuzu ufka koyduğunuzda bir yumruk yaklaşık 10° eder.
- Şekli çizin, tarih ve saati not edin. Göremediğiniz günleri boş bırakmayın; "bulutlu" ya da "ay doğmamıştı" yazın. Bu da bir gözlem sonucudur.
Gözlem saatinde ay ufkun altındaysa çizelge ayın o akşam kaçta battığını ya da gece kaçta doğacağını da verir. Daha ayrıntılı doğuş ve batış saatleri ile bugünün ve dünün ay görünümü için ay evreleri sayfasına bakabilirsiniz.
Ay evreleri nasıl çizilir?
Türkiye kuzey yarımkürededir; buradan bakınca ay sağ taraftan aydınlanmaya başlar ve yine sağ taraftan kararır. Çizerken aşağıdaki şekilleri örnek alabilirsiniz. Yeni ay görünmediği için çizelgede tamamen karanlık bir daire olarak gösterilir.
- Büyüyen hilal: Sağ kenarda ince bir yay, kapanan parantez ")" gibi.
- İlk dördün: Dairenin sağ yarısını boyayın; aradaki çizgi düzdür.
- Büyüyen şişkin ay: Sağ yarı ve sol yarının bir kısmı aydınlık; sınır çizgisi sola doğru şişkindir.
- Dolunay: Dairenin tamamı aydınlık.
- Küçülen şişkin ay: Sağ kenardan kararmaya başlar; sol taraf aydınlık kalır.
- Son dördün: Dairenin sol yarısını boyayın.
- Küçülen hilal: Sol kenarda ince bir yay, C harfi gibi. Akşam görülmez, sabaha karşı doğu ufkunda aranır.
Ay neden her akşam farklı yerde ve farklı şekilde?
Ay, Dünya'nın etrafında dönerken her gün Güneş'e göre yaklaşık 12,2° doğuya kayar. Bu yüzden aynı saatte baktığınızda bir önceki akşama göre doğuda, yani solda (güneye bakarken) bulunur ve her gün ortalama 50 dakika geç doğar. Güneş'le arasındaki açı büyüdükçe Dünya'dan gördüğümüz aydınlık kısım artar; açı 180° olduğunda dolunay, 0° olduğunda yeni ay olur.
Bu kayma, akşam gözleminin neden yarım döngüde kesildiğini de açıklar: dolunaydan sonra ay her akşam biraz daha geç doğar ve birkaç gün içinde 21:00'de artık ufkun altında kalır. Çizelgedeki "ufkun altında" satırları tam olarak bu günlerdir.
Gözlemden ne öğrenilir?
30 günlük bir çizelge tamamlandığında şu sorular kendi verinizle cevaplanabilir: İki dolunay arası kaç gün sürdü? (Ortalama 29,5 gün.) Yeni aydan dolunaya kaç gün geçti? (Ortalama 14,8 gün.) Ay hangi akşamlarda batıda, hangilerinde güneyde ya da doğudaydı? Hilal hangi tarafı aydınlıkken büyüyordu? Cevapları çizelgedeki hesaplanmış değerlerle karşılaştırmak, gözlemin ne kadar doğru yapıldığını gösterir.
Evre anları Jean Meeus'un algoritmalarıyla dakika düzeyinde, ayın gökyüzündeki konumu ise birkaç dakikalık doğrulukla hesaplanır. Yükseklikler düz bir ufuk içindir; dağlar ya da binalar alçaktaki ayı gizleyebilir.
Sık Sorulan Sorular
Ay gözlem çizelgesi nasıl doldurulur?
Her gün aynı saatte ve aynı yerden aya bakın, gördüğünüz şekli o günün dairesine çizin: aydınlık kısmı boş bırakıp karanlık kısmı karalayabilir ya da tersini yapabilirsiniz. Tarih, saat ve ayın hangi yönde olduğunu (doğu, güney, batı) not edin. Bulutlu günlerde "bulutlu" yazıp geçin.
Bulutlu olduğu ya da unuttuğum günler ne olacak?
Kaçırdığınız günün ay şeklini yukarıdaki çizelgede görebilirsiniz; başlangıç gününü seçtiğinizde 30 günün hepsi hesaplanır. Öğretmeniniz kendi gözleminizi istiyorsa bu günleri "bulutlu, çizelgeden bakıldı" diye işaretlemek en dürüstüdür.
Ay neden bazı akşamlar hiç görünmüyor?
Ay her gün ortalama 50 dakika geç doğar. Dolunaydan birkaç gün sonra Ay akşam 21:00'de henüz doğmamış olur; son dördünde gece yarısı civarı, küçülen hilalde sabaha karşı doğar. Yeni ay günlerinde Güneş'le birlikte doğup battığı için hiç görülmez; yeni aydan sonraki ilk birkaç akşam da ince hilal Güneş'ten kısa süre sonra batar ve 21:00'de çoktan batmış olur. Çizelgede bu günler "ufkun altında" diye gösterilir.
30 günde ay kaç kez dolunay olur?
Bir ay döngüsü ortalama 29,5 gündür. 30 günlük bir gözlemde genellikle bir dolunay ve bir yeni ay görülür; başlangıç dolunaya çok yakınsa aynı çizelgeye iki dolunay da girebilir.
Gözleme hangi evrede başlamak en iyisi?
Yeni aydan bir iki gün sonra başlamak en kolayıdır: ilk akşamlar gün batımından sonra batıda ince bir hilal görülür, ay her akşam büyüyerek dolunaya ulaşır. Böylece akşam saatlerinde ayın en çok görüldüğü yarım döngüyü kesintisiz takip edersiniz.