Massa (Og'irlik) Birliklarini O'zgartirish

Birliklar lug'ati

Kilogramm kg

Kilogramm -- massaning SI asosiy birligi.

Hozirda Plank doimiysi orqali aniq belgilangan yagona SI asosiy birligi -- avvallari jismoniy platina-iridiy etalon orqali ta'riflangan edi.

Qo'llanilishi: Oshxona, tibbiyot, savdo, sport

Gramm g

Gramm -- kilogrammning mingdan bir qismi, kichik massalarni o'lchash uchun ishlatiladi.

Dastlab 1795-yilda 1 kub santimetr suvning massasi sifatida ta'riflangan.

Qo'llanilishi: Oshxona retseptlari, zargarlik, kimyo

Milligram mg

Milligram gramning mingdan bir qismiga teng juda kichik massa birligi.

Dorivor moddalar va aniq laboratoriya o'lchovlarida keng qo'llaniladi.

Qo'llanilishi: Dori dozalari, laboratoriya o'lchovlari

Tonna t

Tonna 1000 kilogrammga teng katta massa birligi, yuk va sanoatda ishlatiladi.

Yuk tashish va sanoat ishlab chiqarishida katta massalarni ifodalash uchun keng qo'llaniladi.

Qo'llanilishi: Yuk tashish, sanoat ishlab chiqarish

Funt lb

Funt AQSH va Buyuk Britaniyada kundalik og'irlik o'lchovida keng qo'llaniladigan massa birligi.

Rim libra birligidan kelib chiqqan, hozir angliya-amerika tizimida standartlashtirilgan.

Qo'llanilishi: AQSH va Buyuk Britaniyada kundalik og'irlik o'lchovlari

Untsiya oz

Untsiya kichik massalarni, ayniqsa oziq-ovqat va qimmatbaho metallarni o'lchashda ishlatiladi.

Rim uncia birligidan kelib chiqqan, hozir ham AQSHda oshxona va zargarlik o'lchovlarida qo'llaniladi.

Qo'llanilishi: Oziq-ovqat retseptlari, qimmatbaho metallar

Sentner q

Sentner 100 kilogrammga teng massa birligi. Qishloq xo'jaligida hosildorlik va yig'im-terim miqdorini ifodalashda keng qo'llaniladi.

Lotincha "centum" (yuz) so'zidan kelib chiqqan bu birlik, metrik tizimda 100 kilogrammga sobit belgilangan. Sobiq Ittifoq va O'zbekistonda qishloq xo'jaligi statistikasida (gektariga sentner) standart o'lchov birligi sifatida keng qo'llanilgan.

Qo'llanilishi: Qishloq xo'jaligi hosildorlik hisobotlari (sentner/gektar), don va hosil miqdori o'lchovi

Stoun st

Stoun (stone) Buyuk Britaniya va Irlandiyada, ayniqsa inson tana vazni uchun ishlatiladigan massa birligi. 1 stoun 14 funtga (6,35029318 kg) teng.

O'rta asr Angliyasida jun va qishloq xo'jaligi mahsulotlarini tortishda ishlatilgan tosh og'irliklariga asoslanib paydo bo'lgan, 1835-yilgi qonun bilan 14 funtga rasmiylashtirilgan.

Qo'llanilishi: Buyuk Britaniya va Irlandiyada tana vazni ifodasi, boks/kurash kabi sport turlarida vazn toifasi

Grain gr

Grain tarixiy massa birligi bo'lib, hozirda eng ko'p o'q-dori/porox og'irligi va kamondan otishda o'q og'irligini ifodalash uchun ishlatiladi. 1 grain taxminan 64,8 milligrammga teng.

Grain nomini arpa donasining o'rtacha og'irligidan olgan va o'rta asrlardan beri Angliya o'lchov tizimining eng kichik massa birligi bo'lgan.

Qo'llanilishi: O'q va porox og'irligi, kamondan otishda o'q og'irligi

Dalton Da

Dalton (Da) atom va molekulalarning massasini ifodalash uchun ishlatiladigan juda kichik massa birligi; uglerod-12 atomi massasining o'n ikkidan biriga teng.

Birlik kimyogar Jon Dalton nomi bilan atalgan; zamonaviy ta'rifi uglerod-12 atomi massasining 1/12 qismiga asoslangan.

Qo'llanilishi: Atom va molekula massasi, oqsil/biomolekula massasi, kimyo va biokimyo

Troy Untsiya ozt

Troy untsiya oltin, kumush va platina kabi qimmatbaho metallarni xalqaro bozorlarda tortish uchun ishlatiladigan maxsus massa birligi. Oddiy untsiyadan (28,35 g) farqli o'laroq, aniq 31,1034768 grammga teng.

Troy tizimi nomini o'rta asrlardagi muhim savdo yarmarkasi markazi bo'lgan Fransiyaning Troyes shahridan olgan; hozirda ham London Oltin Bozori kabi xalqaro oltin-kumush bozorlarining rasmiy birligi.

Qo'llanilishi: Oltin, kumush va platina narxlash, quyma va birja operatsiyalari

Karat ct

Karat olmos, yoqut, zumrad kabi qimmatbaho toshlarning og'irligini ifodalash uchun ishlatiladigan massa birligi. 1 karat aniq 0,2 grammga (200 milligramm) teng.

Karat nomini keraton (carob) daraxtining urug'idan olgan — bu urug'larning og'irligi ancha barqaror bo'lgani uchun qadimda qimmatbaho toshlarni tortishda tabiiy mezon sifatida ishlatilgan. 1907-yilda xalqaro kelishuv bilan "metrik karat" 0,2 gramm sifatida standartlashtirilgan.

Qo'llanilishi: Olmos va rangli tosh og'irligi, zargarlik sertifikatsiyasi va baholash

Miskal miskal

Miskal Buxoro, Xiva va Qo'qon xonliklari davrida oltin, kumush va boshqa qimmatbaho narsalarni tortishda ishlatilgan an'anaviy massa birligi.

Miskal butun islom dunyosida, jumladan O'rta Osiyoda, qadimdan beri qo'llanilgan. O'zbek tilining izohli lug'ati bo'yicha qiymati taxminan 4,25 grammga teng (ba'zi hududiy manbalarda 4,50 yoki 4,64 gramm ham uchraydi).

Qo'llanilishi: Oltin, kumush va qimmatbaho narsalarni tortish, sovetgacha savdo hisob-kitoblari

Pud pud

Pud — rus o'lchov tizimidan kelib chiqqan, 1894-yildagi rus metrologik islohotidan so'ng Turkistonda rasmiy massa birligiga aylangan katta og'irlik birligi.

Pud rus imperiyasining standart massa birligi bo'lgan va Turkiston general-gubernatorligida rasmiylashtirilgach, mintaqada keng qo'llanilgan — xuddi "chaqirim"ning "verst"ga moslashtirilishi kabi.

Qo'llanilishi: Don va qishloq xo'jaligi mahsulotlari savdosi, sovetgacha rasmiy hisob-kitoblar

Qadoq qadoq

Qadoq — rus funtining Turkistondagi mahalliy nomi, kundalik savdoda keng qo'llanilgan massa birligi.

Qadoq rus mustamlaka davrida Turkistonga kirib kelgan rus funti (409,5 gramm) bilan bir xil qiymatga ega bo'lib, mahalliy aholi orasida shu nom bilan mashhur bo'lgan.

Qo'llanilishi: Kundalik savdo va bozor hisob-kitoblari, sovetgacha davr

Dirham dirham

Dirham Buxoro xonligining shariat asosidagi savdo-huquqiy amaliyotida miskalning 7/10 qismi sifatida belgilangan kichik massa birligi.

Dirham butun islom dunyosida keng tarqalgan bo'lib, Buxoroda miskal bilan sobit nisbatda (7/10) bog'langan — bu esa Buxoroga xos aniq bir qiymat emas, miskaldan hosila bo'lgan qiymat ekanini bildiradi.

Qo'llanilishi: Buxoro xonligida shariat asosidagi savdo va huquqiy hisob-kitoblar

Botmon botmon

Botmon (batman) O'rta Osiyoda keng qo'llanilgan, lekin hududga qarab og'irligi juda katta farq qiladigan an'anaviy massa birligi.

Botmonning qiymati hududga va davrga qarab keskin farq qilgan: 17-18-asrlarda Xivada 3,79-7,37 kg oralig'ida, 19-asrda esa "bozor botmoni" sifatida Xivada 20-41 kg, Buxoro va Samarqandda ≈131 kg (8 pud), Farg'onada 131-164 kg, Qo'qonda ≈164 kg (1884), Toshkent va Chimkentda ≈172 kg bo'lgan. Bu sahifada hisob-kitob uchun Buxoro/Samarqand qiymati (8 pud ≈ 131,04 kg) ishlatilgan, lekin bu yagona "to'g'ri" qiymat emas — botmon hech qachon yagona standartga ega bo'lmagan.

Qo'llanilishi: Qishloq xo'jaligi mahsulotlari (ayniqsa g'alla) savdosi, hududiy bozor hisob-kitoblari

Vizantiya Litrasi litra

Vizantiya litrasi Vizantiya imperiyasida ishlatilgan, Rim funtiga o'xshash massa birligi.

Usmonli bosqinigacha Vizantiya savdosi va zargarligida qo'llanilgan.

Qo'llanilishi: Vizantiya savdosi va tarixiy tadqiqotlar

Vizantiya Unsiyasi ounkia

Ounkia Vizantiya litrasining o'n ikkidan bir qismiga teng kichik massa birligi.

Vizantiya kundalik savdosida kichik miqdorlarni tortishda ishlatilgan.

Qo'llanilishi: Vizantiya kundalik savdosi va tarixiy tadqiqotlar